Psalmen voor Nu

De Dood Leeft in het Tropenmuseum

Volgende maand start een nieuwe tentoonstelling in het Tropenmuseum: De Dood Leeft.
Ik hoop dat dit aangeeft dat de dood, even alledaags als angstaanjagend, uit de taboesfeer komt.
Ik mocht mijn bijdrage leveren.
Het is een prachtig project. Hier vind je er meer over:

http://www.tropenmuseum.nl/-/MUS/66736/Tropenmuseum/Tentoonstellingen/DeDoodLeeft

Dit is mijn tekst, zoals die ook in het magazine zal verschijnen:

Gesuikerde noten – echt krachtvoer – zie je overal ter wereld opduiken op moeilijke momenten

Troostbollen en leedkoek
Krachtvoer voor nabestaanden

Nederlanders bakten volgens de traditie zoete broodjes voor begrafenissen, rouwende Molukkers eten lemper en Turken zweren bij rolletjes. Jeanette Diepenbroek, marketingconsultant, internetondernemer en schrijver van Een hele troost en Wat eet je op een begrafenis, verdiepte zich in de culinaire rijkdom van rouwtradities en geeft een paar heerlijke en gemakkelijke troostrecepten.

Jeanette Diepenbroek

Eten en rouwen zijn met elkaar verbonden, zoals het leven met de dood. Krachtvoer heb je nodig als je de dood van nabij meemaakt. Waar mensen sterven gelden universele wetten. Of de rouwenden nu buren zijn of van ver komen ze kunnen wel wat inwendige versterking gebruiken. Samen eten helpt bij rouw. Eten geeft troost, en gedeelde smart is uiteraard halve smart.
Het begrafenismaal kent dan ook veel variaties van voedsel dat troost en kracht biedt. Zoetigheden, warme dranken, soep en goed vullende gerechten worden meestal op tafel gezet. Gesuikerde noten – echt krachtvoer – zie je overal ter wereld opduiken op moeilijke momenten: de ‘sukretjie’, gesuikerde pinda’s, zijn in Suriname een traditioneel begrafenishapje, en in Marokko en andere delen van Noord-Afrika worden altijd gesuikerde amandelen geserveerd. In sommige delen van Italië is het tegenwoordig de gewoonte om gesuikerde amandelen zwart te kleuren voor begrafenissen.
Troostrijk eten bevat ook vaak koolhydraten, zoals brood, couscous, rijst en aardappelen. Dit basisvoedsel, afhankelijk van waar ter wereld je bent, heeft een opmerkelijk gegeven: het staat overal symbool voor het leven. In Nederland en Duitsland werden van oudsher speciale zoete broden gebakken. ‘Leedkoek’ of ‘troostbollen’ heetten die. Vanwege de industrialisering en het protestantisme is die traditie rigoureus versimpeld. vereenvoudigd. In sommige delen van Nederland at ment gevlochten brood. Dat verwees naar de gewoonte van de weduwe om vroeger haar vlechten ten teken van rouw af te knippen en op het graf te leggen. Tegenwoordig hebben we ons plakje cake en bakkie troost.
Begrafenissen zijn meestal niet alleen droef. Een begrafenis kan immers ook een reünie zijn; familie en vrienden komen bijeen. Ze herdenken de geliefde overledene met anekdotes. Er wordt gehuild én gelachen. Víer het leven, lijkt iedereen te zeggen door de tranen heen. Hoe kan dat beter dan met een gezamenlijke dis?

Moluks

De meeste Molukkers in Nederland zijn protestants-christelijk. De Molukse gemeenschap is hecht: familierelaties en oude banden tussen dorpen (pela) zijn heel belangrijk. Op begrafenissen wordt koffie en thee geserveerd met gebakken banaan, spekkoek, gekleurde cake, rijstkoek en lemper (spreek uit: lumpùr), rijstrolletjes met vlees. Indien er geen tijd of ruimte is om uitgebreid te dineren, is een hartig hapje al heel versterkend. Kleine handige hapjes zijn troostvoedsel bij uitstek, daarom hier een versterkend recept voor lemper.

Lemper

Nodig voor de rijst:
1 kg ketan (kleefrijst), 1/2 blok kokoscrème of santen (supermarkt of toko), 1 theelepel zout
Bereiden:
Vul een pan met water totdat het ongeveer 1 cm boven de rijst staat. Kook de rijst met het zout en de kokoscrème tot het water weg is. Laat de rijst 10 minuten staan. Stoom de rijst vervolgens een half uur.

Nodig voor de vulling:
2 eetlepels olie, 1 kg kipfilet of rundvlees, 4 uien, 4 grote tenen knoflook, serehblad (toko), 4 theelepels ketoembar poeder (koriander), 2 theelepels djinten (komijnpoeder), 2 theelepels koenjit (kurkuma/geelwortel), sambal oelek (naar smaak)
Bereiden:
Snijd de uien. Maal deze fijn in een keukenmachine of vijzel, samen met de knoflook en de ketoembar, djinten en koenjit. Snijd de sereh in stukjes van 3 cm. Doe twee eetlepels (een scheutje) olie in de pan, bak hierin het uienmengsel met de sereh bruin. Voeg eventueel de sambal toe.
Snijd het vlees in kleine stukjes en voeg dit toe. Bak het geheel in ca. 10 minuten gaar.
Voeg de andere helft van het blok kokoscrème toe met een glas water. Roer het geheel tot het ingedikt is. Het mengsel is een vulling en mag niet waterig zijn.

Voor de lemper:
Leg de rijst met plastic handschoenen aan op een vierkant stuk plastic folie. Druk de rijst plat. Doe er dan wat vulling op. Rol de rijst om de vulling en sluit dan de folie totdat een mooi rolletje ontstaat. Lemper is goed houdbaar in de diepvries. Opwarmen in de magnetron.

Joodse eiersalade

Volgens de Joodse traditie eet de naaste familie van een overledene brood en eieren ten teken van leven. Dan begint de eerste week van de rouwperiode: sjiwwe, zeven in het Hebreeuws. De eerste zeven dagen zit de familie op de grond of op heel lage sjiwwe-stoeltjes. Bezoekers komen aan huis en nemen eten en drinken mee.
Typisch Joods is die ‘eeuwige eiersalade’. Verschillende Joden en rabbijnen die ik sprak, moesten zuchten: niet alweer een eier- of zalmsalade. De meeste Joden, ook de liberale, zullen zich bij een begrafenis houden aan de traditionele voedingsleer, koosjer eten. Daarom serveert men geen melk- en vleesproducten samen. Dan kom je al gauw op eieren en zalm uit, die op hun beurt weer in een salade verwerkt worden.
Met een bagel is de salade erg lekker en krijgt hij bovendien een Amerikaans-joods tintje. Waarom heeft de bagel trouwens een gat? Levensfilosofen vinden het gat de essentie; het deeg eromheen dient slechts als entourage. Als je appeltjes als entourage bij de eiersalade doet, heb je meteen een veel frisser effect.

Appelsalade

Nodig:
1 kilo (zure) appels, 3 hardgekookte eieren, ui of bieslook, peterselie, mayonaise en yoghurtsaus, zoetstof of appeldiksap (suiker lost niet op), peper en zout, eventueel bouillon
Bereiden:
Snijd alles klein en roer het goed door elkaar. Serveer in een bakje tijdens de sjiwwe. Het gerecht is lekker fris en heeft een verrassende smaak.

Marokkaans

In de Marokkaanse cultuur staat voedsel symbool voor gastvrijheid en liefdadigheid. Familieleden nemen schapenvlees, t couscous, rijst en dadels mee naar de begraafplaats, waar ze het eten bij het graf uitgedelen.
Etentjes worden in het huis van de nabestaanden georganiseerd. De familie bezuinigt niet op eten. Elke regio kent zijn eigen maaltijd. Couscous, brood en dadels zijn typerend voor het gebied rond Tetuan, terwijl mensen in de regio Fez eieren, gebakken amandelen en croissants krijgen voorgezet bij de condoleance. In de Marokkaanse cultuur is gastvrijheid belangrijk. Iedereen die aanwezig is, eet mee.
Couscous is het nationale gerecht van Marokko, Algerije en Tunesië. In Noord-Afrika is couscous wat rijst is in Azië: het staat voor het leven zelf.

Tabouleh van couscous

Nodig voor 200 gram couscous:
60 gram verse peterselie, 3 in ringen gesneden bosuitjes, 1 in stukjes gesneden rode peper zonder zaden, 30 gram verse munt, 2 uitgeperste citroenen, 4 eetlepels olijfolie, peper en zout, 1 vleestomaat, 1 komkommer in reepjes, 14 olijven zonder pit
Bereiden:
Schep de peterselie, bosuitjes, rode peper en munt door elkaar. Voeg het citroensap en de olijfolie toe en breng op smaak met peper en zout. Zet het mengsel 1 uur in de koelkast. Ontvel daarna de vleestomaat en snijd hem in stukjes. Voeg de tomaat, komkommer en olijven aan het mengsel toe en schep alles goed om.

Turks

Ook in Turkije wordt op vaste momenten, bijvoorbeeld een week na de begrafenis, eten uitgedeeld. Na 52 dagen deelt de familie vooral zoetigheden uit. Turks fruit en snoepjes zijn het meest gebruikelijk. Of helva, een zoete, korrelige lekkernij, gemaakt met druivensiroop. Druivensiroop staat bekend om zijn hoge energiewaarde. Echte druivensuiker is geneeskrachtig, zegt men. Het bloed neemt de druivensiroop erg vlug op, versterkt het hart en kalmeert de zenuwen. Al met al een ideaal recept voor rouwende mensen.

Helva

Nodig:
1 glas druivensiroop, 2 eieren, 1 glas volkorenmeel
Bereiden:
Meng alle ingrediënten. Roer het mengsel tot een vla en bak het in olie, totdat de olie er helemaal in zit. Druk het goed aan op een plat bord. Snijd het geheel in blokjes.

Of ze nu deegrolletjes maken met geiten- of schapenkaas, gevulde druivenbladeren, köfte (lamsgehaktrolletjes) of zelfs een Turkse pizza: het valt op dat Turken houden van rolletjes. Die rolletjes zijn erg handig op een bijeenkomst met veel mensen. Je pakt de smakelijke, verrassende hapjes gemakkelijk van de schaal. Beter troost-eten bestaat er niet.

Auberginerolletjes

Nodig:
4 aubergines, 2 uien, 3 paprika’s, 3 tomaten, 250 gram schapen- of lamsgehakt (neem kaas voor de vegetarische variant), een handvol peterselie, 1 theelepel paprikapoeder, olie, 2 tenen knoflook, 3 dl volle yoghurt
Bereiden:
Was de aubergines en snijd ze in de lengte in plakken van 1,5 centimeter. Leg de plakken in water met wat zout. Pel de uien en hak ze fijn. Snijd de paprika in stukjes. Dompel 2 tomaten in heet water, trek de velletjes eraf en snijd ze klein. Bak de ui, paprika, tomaat en het gehakt door elkaar en breng alles op smaak met peterselie, paprikapoeder, zout en peper. Neem de plakken aubergine uit het water en dep ze droog. Verhit de olie in een koekenpan en bak de aubergines bruin. Verdeel het gehakt- of kaasmengsel over de aubergines en steek er cocktailprikkers in, zodat ze opgerold blijven. Pel en pers de knoflook en roer deze met een beetje zout door de yoghurt. Knip of snijd wat peterselie fijn en strooi dit erin. Serveer de yoghurt erbij als dipsaus.

Inspiratie en niets is wat het lijkt.

Aangezien ik in Eindhoven een marketingafdeling opzet voor Coresta Group sta ik ook iedere week op het Nuenense platteland. Dat lijkt gek, maar is logisch, want ik moet dan toch ergens slapen tussendoor en ik neem altijd voor de gezelligheid mijn hondje Skip mee.

Ik logeer dan hier: http://www.collsehoeve.nl/
Ze hebben er heerlijk eten en het is en het is zo’n gezellig achteraf hotelletje. Knus en kneuterig. Heerlijk.
Althans, dat dacht ik.

Want toen ik gisteravond aankwam, bleek iets heel anders. Kijk maar:

Wat groeit en bloeit

Wat een mooi gezicht.
Het preiveld is gerooid. Er staan nog een paar plantjes.
Ik wist niet dat prei zo mooi kon zijn:

Een moeilijke generatie mannen en een goed wijnjaar.

Morgen is de crematie van mijn schoonvader.

Auke Hillebrand, cardioloog, stierf vorige week plotseling aan een herseninfact. Hij was 74 jaar.
Zijn dood heeft ons leven op zijn kop gezet. De essentie van het leven heeft op dit moment onze volle aandacht.
Zijn leven, ons leven, ons aller leven.

De vader van mijn man was niet makkelijk. Hij komt uit een generatie mannen (zoals ook mijn vader) die óf autoritair was, óf afwezig. Mijn schoonvader was een beetje van beide. En dat was in die tijd zeer geaccepteerd. Hij was niet alleen dat, natuurlijk, hij was meer. Hij was ook zorgzaam en trouw. Hij werkte vooral heel veel. Op latere leeftijd kreeg hij spijt dat hij niet meer tijd aan zijn kinderen had besteed. Hij heeft daarom echt op zijn kleinkinderen gepast, wat hij bij zijn eigen kinderen nooit had gedaan en heeft oprecht zijn best gedaan om een band met ze te krijgen.

Met de dood zijn de familierelaties opeens het allerbelangrijkst. De scherpe randjes smelten weg. Samen rouwen is de essentie. Dat is wat de dood ons geeft. Een rouwe, en toch ook frisse kijk op onze existentie. Dat we bij elkaar horen. Dat waren we dus toch een beetje vergeten.

Natuurlijk vroeg mijn man me of ik het eten wilde regelen. Nee, niet of ik het zelf wilde maken. Want als ik al gastvrouw ben, mijn man bijsta, alle familiedingen doe, etc dan is restaurantje spelen een brug te ver. Als ik nou een Zuidamerikaanse, Afrikaanse of Aziatische was, dan had ik een leger aan vrouwen uit de familie die me bij zouden staan. Maar we zijn Nederlands. Dan heb je niet automatisch een leger vrouwen.

Dus. Regelen. Dat is goed. Een restaurant. http://www.restaurantmerkelbach.nl/
Met een klein gezelschap. En voor alle gasten daarvoor veel lekkere warme hapjes. Bladerdeeghapjes en pasteitjes. En nootjes, want daar was mijn schoonvader dol op. De wijn hebben we uitgebreid besproken met de familie die al jaren in Frankrijk woont.

2009? Dat was een goed wijnjaar.

We hebben de wijn, de bloemen, de muziek. We hebben elkaar. We hebben het leven.

Dank je. Auke Hillebrand, voor jouw toewijding. En dank je voor jouw zoon.

Begin de morgen met:

Vanochtend stond ik weer eens in een betoverend weitje, naast het hotel waar ik vaak ben om mijn hondje Skip uit te laten, alvorens ik weer lekker aan de slag ga met het opzetten van een marketingafdeling.
Het feuilleton op het Nuenense plattenland…
Manoman, het ene hoogtepunt na het andere:
Weitje-preitje

Courgettebloemen, het ultieme zomerrecept

Nu we, in ieder geval ik, de zomer in ons bol hebben, krijg ik alweer zo’n heimwee (als ik achteruit kijk) en zin (als ik vooruit kijk) in die zalige, zachte bloemen, waarvoor het woord “mondgevoel” is uitgevonden.
Courgettebloemen zijn groot, oranje/geel, en liefelijk.

In Italië, de proseccostreek, tussen Verona en Venetië, groeien ze zoveel dat je ze gewoon kan plukken. Het is nog leuker, je koopt ze daar gewoon voorverpakt in de supermarkt.

Gefrituurde Courgettebloemen, Fiori di Zucca Fritti

Dit gerecht kook je niet voor een groot gezelschap. Ten eerste heeft niemand ooit genoeg aan één of twee bloemen; iedereen wil altijd vijf of meer bloemen hebben, en ze staan altijd bij het fornuis te wachten tot de volgende lading bruin en knapperig is, als een stel puppy’s die wachten op iets lekkers. Als de rij te lang is, is het niet leuk meer voor de kok. Ten tweede is het lastig om ’s ochtends een boer te vinden die meer dan een paar dozijn bloemen wil verkopen.

Om dit eenvoudige gerecht te maken hoeft u de bloemen alleen maar door een zacht, dun beslag te halen en ze in olie te bakken tot ze goudbruin zijn.

Nodig
• 20 perfecte courgettebloemen
• 180 g bloem
• bier
• zeezout naar smaak
• arachideolie

Bereiden
Knip met een scherp schaartje de bloemblaadjes in tot de steel, zodat de bloem wijder opengaat. Als de steel nog aan de bloemen zit, knip die dan af.
Besprenkel de bloemen met wat water en laat ze opdrogen, met de steel naar boven en de blaadjes uitgespreid als bij een zonnebloem.
Klop in een wijde, ondiepe kom de bloem en het bier tot een beslag dat iets dikker is dan slagroom. Roer er een beetje zeezout door.
Dek het beslag af en laat het rusten terwijl de olie heet wordt. Gebruik arachideolie – een laag van minstens 8 cm in een pan met een dikke bodem – omdat die olie beter heet kan worden dan anderen oliën zonder dat hij gaat roken. Verhit de olie op een matige vlam, wat als de olie te snel heet wordt is het niet overal even het en frituren de bloemen niet gelijkmatig.
Als de olie heet genoeg is, haal de bloemen dan door het beslag en laat ze een voor een in de olie glijden. Frituur er niet meer dan 3 of 4 tegelijk.
Als ze goudbruin zijn, haal ze dan met een tang uit de olie en leg ze op een stuk absorberend papier.
Eventueel nog zeezout overheen malen, maar liever besprenkelen met in water opgelost zeezout.

Een eenvoudige, maar vooral ijskoude witte wijn is hierbij het lekkerst. Prosecco is ideaal.

Een neut in de kerk

Jenever is een traditioneel Protestants begrafenisdrankje

In de Westerkerk in Amsterdam kan tegenwoordig op verzoek van de nabestaanden na een rouwdienst een glaasje en een hapje worden geserveerd. Soms wordt nog besmuikt gevraagd: “Is dat wel gepast?”.

Fokkelien Oosterwijk, de dominee van de Westerkerk vindt van wel. “Er is een verandering merkbaar bij de protestanten in Nederland,” zegt ze.
Mensen van protestante gezindten hebben eeuwenlang aangestuurd op versobering van rituelen (en de functie van het eten daarbij). Tegenwoordig is dat anders.

Abeltje Hoogenkamp, een zeer inspirerende predikante, zegt echter: “Ik heb nog nooit gegeten met mensen op een begrafenis. Onze cultuur is kaal. Ook op begrafenissen in mijn privé-leven heb ik nog nooit gegeten. Na afloop van een begrafenis gaan we naar de kroeg, daar hebben we dan behoefte aan.”

En dat is precies waar het om gaat. Nabestaanden hebben dikwijls behoefte aan een gezamenlijk ritueel. Als er geen woorden zijn voor het verdriet, geeft eten en drinken troost. Samen iets doen, samen koken, een gezamenlijke maaltijd. De Westerkerk heeft het eten geïntegreerd in de dienst, als nabestaanden dat willen.

“Ache maor NEUT het”.
Ook als het verdrietig is.